ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΦΤΩΧΕΙΑ
Κωδικός μαθήματος: C-0002
Διδάσκων: Χρίστος Παπαθεοδώρου
Σύνδεσμος e-class: ECON690
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
Σκοπός
Σκοπός του μαθήματος είναι η εξοικείωση των φοιτητριών και των φοιτητών με τον επιστημονικό διάλογο γύρω από τα ζητήματα της ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης, καθώς και με την επίδραση του συστήματος κοινωνικής προστασίας στα φαινόμενα αυτά. Επιδιώκεται η κατανόηση των βασικών θεωρητικών αφετηριών των εναλλακτικών εννοιών και ορισμών, καθώς και της επίδρασης που ασκούν τόσο στην αποτύπωση και την ερμηνεία των φαινομένων όσο και στην επιλογή και αξιολόγηση των πολιτικών αντιμετώπισής τους. Παράλληλα, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές θα εξοικειωθούν με τα βασικά εργαλεία και τις μεθόδους εμπειρικής ανάλυσης των φαινομένων αυτών. Γνωρίζοντας τα βασικά χαρακτηριστικά και τις διαστάσεις της ανισότητας και της φτώχειας στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα είναι σε θέση να αξιολογούν την αποτελεσματικότητα εναλλακτικών μέτρων και πολιτικών, καθώς και τις επιδράσεις των αλλαγών στο ευρύτερο μακροοικονομικό περιβάλλον. Στο πλαίσιο της πολιτικής οικονομίας, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σύνδεση των φαινομένων αυτών με την κοινωνική προστασία και το μακροοικονομικό περιβάλλον.
Περιεχόμενο
Αντικείμενο του μαθήματος είναι η παρουσίαση του επιστημονικού διαλόγου για τα ζητήματα της ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης, καθώς και για τον κρίσιμο ρόλο της κοινωνικής πολιτικής. Γίνεται κριτική παρουσίαση των βασικών εναλλακτικών ορισμών της ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης και αναλύονται οι πολιτικές παρεμβάσεις (ή μη παρεμβάσεις) στις οποίες οδηγούν οι ορισμοί αυτοί. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους αναζητούνται στις βασικές θεωρίες της κοινωνικής οργάνωσης και στο ιδιαίτερο νόημα που αποδίδει καθεμία από αυτές στην έννοια της ισότητας και της ανισότητας. Αναλύονται επίσης ζητήματα που αφορούν τη μεθοδολογική και εμπειρική διερεύνηση των προβλημάτων αυτών σε εθνικό, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.
Για την ευρύτερη κατανόηση της ανισότητας και της φτώχειας παρουσιάζονται και αναλύονται οι προσεγγίσεις, οι μεθοδολογίες και τα ευρήματα πρόσφατων εμπειρικών ερευνών, παρέχοντας μια διευρυμένη εικόνα της υφιστάμενης κατάστασης στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αναδεικνύονται διάφοροι προσδιοριστικοί παράγοντες, καθώς και ιδιαίτερες πτυχές της συντήρησης και ανατροφοδότησης των φαινομένων, όπως τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού, η αγορά εργασίας και η διαγενεακή μεταβίβαση. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη σύνδεση της οικονομικής ανισότητας με τη λειτουργική διανομή του εισοδήματος και με το ευρύτερο μακροοικονομικό περιβάλλον.
Επιπρόσθετα, αναλύονται οι επιδράσεις των πολιτικών αντιμετώπισης των φαινομένων αυτών, κυρίως στο πλαίσιο της κοινωνικής προστασίας, και διερευνάται η σύνδεσή τους με το ευρύτερο μακροοικονομικό περιβάλλον. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην επίδραση της κοινωνικής προστασίας στην οικονομική ανισότητα, τη φτώχεια και την αποστέρηση. Στο πλαίσιο αυτό διερευνάται τόσο η συνολική επίδραση του συστήματος κοινωνικής προστασίας που έχει αναπτύξει κάθε χώρα όσο και η επίδραση των επιμέρους κατηγοριών κοινωνικών δαπανών. Για τον σκοπό αυτό πραγματοποιείται συγκριτική ανάλυση των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανάλογα με τον τύπο κοινωνικού κράτους που έχουν αναπτύξει, με βάση τον ιδιαίτερο ρόλο που διαδραματίζουν η αγορά, το κράτος και η οικογένεια στην παροχή κοινωνικής προστασίας.
Τέλος, διερευνάται η επίδραση σύγχρονων κοινωνικών και οικονομικών εξελίξεων, όπως η οικονομική κρίση και η πανδημία, στην ανισότητα και τη φτώχεια, εξετάζονται τα μέτρα κοινωνικής προστασίας που υιοθετήθηκαν και αξιολογούνται οι πολιτικές αντιμετώπισης των φαινομένων αυτών, με βάση τα ζητήματα που αναπτύχθηκαν και τα ευρήματα που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια του μαθήματος.
Βασικές θεματικές ενότητες:
Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα στην ανάλυση της ανισότητας.
Πολιτική οικονομία της ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης.
Έννοιες, δείκτες και μέθοδοι εμπειρικής ανάλυσης.
Αγορά εργασίας, κοινωνική διαστρωμάτωση και συνθήκες διαβίωσης.
Μακροοικονομικές εξελίξεις, ανάπτυξη και διανομή του εισοδήματος.
Κοινωνική πολιτική, αναδιανομή και συστήματα κοινωνικής προστασίας.
Συγκριτική ανάλυση της Ελλάδας, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της παγκόσμιας οικονομίας.
Σύγχρονες κρίσεις, κοινωνικοοικονομικοί μετασχηματισμοί και πολιτικές αντιμετώπισης.
Ύλη του μαθήματος.
Θεωρητικές προσεγγίσεις της ισότητας και της ανισότητας: κοινωνική δικαιοσύνη, ευημερία, ανάγκες, δικαιώματα και δυνατότητες.
Πολιτικοοικονομικές προσεγγίσεις της οικονομικής ανισότητας και της φτώχειας: σχέσεις παραγωγής, θεσμοί, κοινωνικές τάξεις και σχέσεις ισχύος.
Μεθοδολογικά ζητήματα στην εμπειρική διερεύνηση της ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης. Εναλλακτικοί ορισμοί και δείκτες μέτρησης.
Παγκόσμια φτώχεια και αποστέρηση. Ο ρόλος των διεθνών οργανισμών, των εθνικών κυβερνήσεων και των κυρίαρχων αναπτυξιακών προσεγγίσεων.
Πρωτογενής και αναδιανεμητική κατανομή του εισοδήματος. Λειτουργική και προσωπική διανομή και η μεταξύ τους σχέση.
Κοινωνική προστασία, φορολογία και κοινωνικές μεταβιβάσεις. Αναδιανεμητικές λειτουργίες και περιορισμοί των διαφορετικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας.
Καθεστώτα ευημερίας και συγκριτική πολιτική οικονομία της κοινωνικής προστασίας.
Ανισότητα, φτώχεια, αποστέρηση και κοινωνική προστασία στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση: βασικά χαρακτηριστικά, ιστορική εξέλιξη, συγκρίσεις και τάσεις.
Κοινωνικοδημογραφικά χαρακτηριστικά, ανισότητα και φτώχεια. Δυνατότητες και όρια της ερμηνείας των ανισοτήτων με βάση ατομικά και οικογενειακά χαρακτηριστικά.
Υλική και κοινωνική αποστέρηση και συνθήκες διαβίωσης.
Αγορά εργασίας, απασχόληση και φτώχεια: ανεργία, χαμηλές αμοιβές, επισφαλής εργασία και εργαζόμενοι φτωχοί.
Παιδική φτώχεια και αποστέρηση. Διαγενεακή μεταβίβαση της φτώχειας και των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων.
Μακροοικονομικό περιβάλλον και οικονομική μεγέθυνση: αμφίδρομες σχέσεις με την ανισότητα, τη φτώχεια και την κοινωνική προστασία.
Έννοια και διαστάσεις του κοινωνικού αποκλεισμού. Ο κοινωνικός αποκλεισμός στις εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές και κριτική αποτίμηση της έμφασης στον αποκλεισμό από την αγορά εργασίας.
Πολιτικές περιορισμού της οικονομικής ανισότητας, της φτώχειας και της αποστέρησης στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οικονομικές κρίσεις, πολιτικές λιτότητας και πανδημία: επιπτώσεις στις συνθήκες διαβίωσης και στα συστήματα κοινωνικής προστασίας.
ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
Η αξιολόγηση πραγματοποιείται είτε μέσω γραπτής εργασίας, η οποία παρουσιάζεται κατά τη διάρκεια των διαλέξεων, είτε μέσω προφορικής ή γραπτής εξέτασης στο τέλος του εξαμήνου.
ΚΥΡΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ
Atkinsons, A. B., 2017, Ανισότητα: Τι μπορεί να γίνει;, Αθήνα: Πατάκης (Atkinsons, A. B., 2015, Inequality: WhatCan Be Done?, Harvard University Press)
Ελληνική Στατιστική Αρχή. Συνθήκες διαβίωσης στην Ελλάδα. (συλλογή στατιστικών και δημοσιεύσεων) https://www.statistics.gr/el/living-conditions-in-greece
Eurostat, Income and LivingConditions (συλλογή στατιστικών και δημοσιεύσεων). https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Category:Income_and_living_conditions
Foster, J. and Sen, A., 1997, On economic inequality, expanded edition, Oxford: Oxford University Press
Κατσιμίγας, Ζ. Γ. και Παπαθεοδώρου, Χ., 2026, «Κοινωνική Προστασία και Αποστέρηση», Κοινωνική Πολιτική (Social Policy), τεύχος Γ (Ειδικό Τεύχος), Ιούνιος.
Παπαθεοδώρου, Χ., Μισσός, Β. και Παπαναστασίου, Σ. 2020. Κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης και των πολιτικών λιτότητας στην Ελλάδα. Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ, Επιστημονικές Εκθέσεις 13, Αθήνα: ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. https://ineobservatory.gr/wp-content/uploads/2020/07/13.-EPISTHMONIKH-EKTHESI_EBOOK.pdf
Παπαθεοδώρου, Χ., 2020. «Οικονομική Ανισότητα και Φτώχεια», στο Χ. Παπαθεοδώρου, Χ. και Θ. Σακελλαρόπουλος (επιμ.) Τα Οικονομικά της Κοινωνικής Πολιτικής, Αθήνα: Διόνικος (κεφ. 5).
Πετμεζίδου, Μ. και Παπαθεοδώρου, Χ. (επιμ.), 2004, Φτώχεια και Κοινωνικός Αποκλεισμός, Αθήνα: Εξάντας
Σεν, Α. (2004) Επανεξετάζοντας την Ανισότητα, Αθήνα: Καστανιώτης (Sen, A., 1992, Inequality Reexamined, Oxford University Press)