ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
Κωδικός μαθήματος: C-0003
Διδάσκοντες: Χρήστος Μπαλωμένος, Δημήτρης Παϊταρίδης
Σύνδεσμος e-class: ECON682
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
Σκοπός. Σκοπός του μαθήματος είναι κατ’ αρχάς η ερμηνεία των σύγχρονων οικονομικών φαινομένων υπό το πρίσμα της πολιτικής οικονομίας ξεκινώντας από ένα μίκρο-επίπεδο ανάλυσης όπως ο προσδιορισμός των τιμών, το οποίο ακολουθεί ένα μέσο-επίπεδο ανάλυσης όπως οι θεωρίες ανταγωνισμού και καταλήγοντας σε ένα μάκρο-επίπεδο ανάλυσης όπως οι οικονομικές διακυμάνσεις και οι θεωρίες κρίσης. Ταυτόχρονα λαμβάνοντας υπόψη τις εγγενείς αντιφάσεις του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής τις οποίες «επιλύει» μέσω της εντεινόμενης εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης, στο μάθημα επιχειρείται η εξοικείωση των φοιτητών/τριών με τις βασικές νομοτέλειες της σοσιαλιστικής οικονομίας (στην αλληλεξάρτηση τους με τις υπόλοιπες πλευρές της σοσιαλιστικής κοινωνίας), οι οποίες τη συγκροτούν ως ριζικά διαφορετική από την καπιταλιστική οικονομία και κοινωνία. Αυτός ο στόχος επιδιώκεται με τη συμπληρωματική παρουσίαση και συζήτηση τόσο της πράξης της πρώτης απόπειρας οικοδόμησης της σοσιαλιστικής οικονομίας και κοινωνίας στον 20ο αιώνα όσο και των αντίστοιχων θεωρητικών συζητήσεων που αναπτύχθηκαν στις διάφορες περιόδους μέχρι τις μέρες μας.
Περιεχόμενο. Το μάθημα δομείται σε έξι ενότητες. Η πρώτη ενότητα εξετάζει το «πρόβλημα του μετασχηματισμού» των αξιών σε τιμές που αποτελεί αναγκαία συνθήκη στη συνέχεια για την ανάλυση των θεωριών ανταγωνισμού στους κλασικούς οικονομολόγους και ιδίως στον Marx. Η δεύτερη ενότητα εξετάζει τις θεωρίες για την παραγωγική και μη παραγωγική εργασία. Στην τρίτη ενότητα αναλύονται οι οικονομικές κρίσεις στον καπιταλισμό που εκκινούν από τις διακυμάνσεις του ποσοστού κέρδους και την μακροχρόνια πτωτική τάση του. Έχοντας αναδείξει την ροπή του καπιταλισμού στις οικονομικές κρίσεις ως εγγενές στοιχείο της λειτουργίας του, στην τέταρτη ενότητα παρουσιάζεται η κίνηση από την καπιταλιστική στη σοσιαλιστική-κομμουνιστική κοινωνία. Στην πέμπτη ενότητα αποτιμάται η εμπειρία της Ένωσης Σοσιαλιστικών Σοβιετικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ) ενώ στην 6η ενότητα με την οποία ολοκληρώνεται ο κύκλος των διαλέξεων παρουσιάζονται κάποιες βασικές θεωρητικές και πολιτικές συζητήσεις για τη σοσιαλιστική οικοδόμηση, με έμφαση στη σχέση ανάμεσα στο σοσιαλιστικό σχεδιασμό και την αγορά.
Ύλη του μαθήματος.
Το «πρόβλημα» του μετασχηματισμού: Θεωρητική και εμπειρική ανάλυση. (Ενότητα Α)
Θεωρίες και εμπειρικά υποδείγματα για τον ανταγωνισμό και το κέρδος. (Ενότητα Α)
Παραγωγική και μη παραγωγική εργασία: Από την θεωρητική θεμελίωση έως των εμπειρικό μετασχηματισμό των εθνικών λογαριασμών και την εκτίμηση μαρξικών κατηγοριών. (Ενότητα Β)
Θεωρία της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους και οικονομική κρίση. (Ενότητα Γ)
Η ωρίμανση των υλικών προϋποθέσεων του σοσιαλισμού μέσα στον καπιταλισμό. (Ενότητα Δ)
Τα βασικά χαρακτηριστικά της σοσιαλιστικής-κομμουνιστικής κοινωνίας σύμφωνα με τους Marx, Engels, Lenin. (Ενότητα Δ)
Η περίοδος 1917-1956: Πολεμικός Κομμουνισμός, Νέα Οικονομική Πολιτική, εκβιομηχάνιση-κολεκτιβοποίηση, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, μεταπολεμική ανασυγκρότηση. (Ενότητα Ε)
Η περίοδος 1956-1991: Αγοραίες μεταρρυθμίσεις, οικονομικές σχέσεις της ΕΣΣΔ με άλλες χώρες του λεγόμενου «σοσιαλιστικού στρατοπέδου», ανατροπή του σοσιαλισμού και παλινόρθωση του καπιταλισμού. (Ενότητα Ε)
Οι συζητήσεις κατά τη διάρκεια της ύπαρξης της ΕΣΣΔ. (Ενότητα ΣΤ)
Οι συζητήσεις μετά την παλινόρθωση του καπιταλισμού στην πρώην ΕΣΣΔ. (Ενότητα ΣΤ)
ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
Οι φοιτητές/τριες έχουν την επιλογή να αξιολογηθούν εναλλακτικά με δύο τρόπους. Ο πρώτος τρόπος περιλαμβάνει τη δυνατότητα υποβολής δύο (2) γραπτών εργασιών τις οποίες θα παραδώσουν εντός του εξαμήνου φοίτησης σε ημερομηνίες που θα ανακοινωθούν από τους διδάσκοντες. Ο δεύτερος τρόπος περιλαμβάνει τον συνδυασμό, μίας (1) εργασίας και τελικής εξέτασης. Σε κάθε περίπτωση η στάθμιση θα είναι ίσης βαρύτητας.
Κάθε μια εργασία θα έχει όριο τις 3.500 λέξεις λαμβάνοντας τη μορφή μικρού essay (αναλυτικές οδηγίες δίνονται σε ξεχωριστό αρχείο που έχει αναρτηθεί στο e-class). Στην περίπτωση που επιλεγεί ο πρώτος τρόπος αξιολόγησης, δηλαδή δύο εργασίες, οι φοιτητές/τριες θα πρέπει να επιλέξουν υποχρεωτικά την μία εργασία από τις ενότητες Α-Γ και την δεύτερη από τις ενότητες Δ-ΣΤ (βλ. ύλη του μαθήματος). Στην περίπτωση που επιλεγεί ο δεύτερος τρόπος αξιολόγησης (εργασία και γραπτή εξέταση), ο/η φοιτήτης/τρια μπορεί να επιλέξει ένα θέμα από οποιαδήποτε ενότητα. Τα θέματα των εργασιών θα προέρχονται από τις ενότητες τις οποίες αντίστοιχα καλύπτουν. Τέλος για την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος η ελάχιστη βαθμολογία και στους δύο τρόπους αξιολόγησης είναι το τέσσερα (04).
ΚΥΡΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ
Βασικό διδακτικό υλικό αποτελούν οι ακαδημαϊκές σημειώσεις των διδασκόντων που είναι αναρτημένες στο e-class του μαθήματος. Επίσης, το κύριο διδακτικό εγχειρίδιό για τις ενότητες μαθημάτων Α-Γ είναι το βιβλίο Classical Political Economics and Modern Capitalism των Tsoulfidis, L. και Tsaliki, P. (2019) ενώ για τις ενότητες Δ-ΣΤ το βιβλίο Soviet Economic Development του Maurice Dobb. Ακολουθούν μερικά ακόμα ενδεικτικά διδακτικά βοηθήματα ενώ στο e-class θα αναρτηθεί και μια πιο εκτεταμένη προαιρετική βιβλιογραφία ανά ενότητα, για αξιοποίηση στην εκπόνηση των εργασιών και σε ενδεχόμενη εκπόνηση μελλοντικής διδακτορικής διατριβής.
ΑΛΛΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ
Balomenos, Ch., 2026, “Beyond the Market: Reanchoring the Discussion on Socialist Planning in the Marxist Foundations”. World Review of Political Economy (υπό δημοσίευση).
Kaufman, A., “The Origin of the ‘Political Economy of Socialism”. Soviet Studies 4 (3), pp. 243-272.
Mavroudeas, S. and Paitaridis, D. “The Greek crisis: a dual crisis of overaccumulation and imperialist exploitation” in Greek capitalism in crisis, Marxist analyses (ed. S. Mavroudeas). 2015.
Paitaridis, D. and Tsoulfidis, L. 2012. The Growth of Unproductive Activities, the Rate of Profit and the Phase - Change of the U.S. Economy. Review of Radical Political Economics 44 (2).
Tsoulfidis, L. and Paitaridis, D. 2017. Monetary Expressions of Labor Time and Market Prices: Theory and Evidence from China, Japan and Korea. Review of Political Economy 29 (1).
Μαρξ Κ., 2007 [1875], Κριτική του Προγράμματος της Γκότα, Σύγχρονη Εποχή.
Παϊταρίδης, Δ. 2018. Το ποσοστό υπεραξίας ως δείκτης παραγωγικότητας: Μία κλαδική ανάλυση για την ελληνική οικονομία. Μελέτες στο Έργο του Δημήτρη Μπάτση. Εκδόσεις «Τζιόλα», επ. Θ. Μαριόλης.